AI làm được nhiều việc, 12 năm đèn sách và 4 năm đại học còn ý nghĩa gì?

AI có thể tạo bài viết, mã lệnh và lời giải trong thời gian ngắn. Giá trị của những năm đi học vì thế cần được nhìn vào năng lực người học giữ lại: hiểu vấn đề, kiểm tra kết quả và tự học khi công việc thay đổi.

Khi một bài tập có thể được hoàn thành bằng vài câu lệnh, câu hỏi về thời gian và chi phí học tập trở nên có cơ sở. Nếu chỉ đánh giá bằng sản phẩm nộp cuối cùng, nhà trường sẽ khó biết phần nào do người học hiểu và phần nào được công cụ làm thay.

Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), công bố tháng 5/2025, ước tính khoảng một phần tư lao động toàn cầu làm trong những nghề có tác vụ mà AI tạo sinh có khả năng thực hiện. Đây không phải tỷ lệ việc làm sẽ biến mất. ILO đánh giá sự biến đổi công việc có khả năng phổ biến hơn việc thay thế hoàn toàn, bởi nhiều nhiệm vụ vẫn cần con người tham gia.

Điều đó khiến giá trị của việc học cần được xét ở cả hai mặt: năng lực tự thực hiện công việc và khả năng sử dụng công cụ để làm việc tốt hơn.

Làm xong bài chưa chắc đã hiểu bài

Một thử nghiệm công bố trên tạp chí PNAS tháng 6/2025 cho thấy sự khác biệt này. Nghiên cứu thực hiện tại một trường trung học ở Thổ Nhĩ Kỳ trong năm học 2023 – 2024, với gần 1.000 học sinh.

Nhóm được sử dụng giao diện GPT – 4 cơ bản có điểm luyện tập cao hơn 48% so với nhóm đối chứng, nhưng khi làm bài kiểm tra không có công cụ hỗ trợ, điểm lại thấp hơn 17%.

Phiên bản gia sư AI được thiết kế với hướng dẫn của giáo viên, ưu tiên gợi ý thay vì đưa ngay đáp án, giảm phần lớn ảnh hưởng bất lợi ấy. Kết quả phản ánh một thử nghiệm toán học cụ thể, không đủ để kết luận mọi cách dùng AI đều làm giảm năng lực học tập. Sản phẩm tốt và năng lực của người tạo ra sản phẩm có thể không đi cùng nhau.

Những kỹ năng phổ thông có vai trò trực tiếp trong việc kiểm tra kết quả. Hiểu tỷ lệ phần trăm giúp người đọc nhận ra một so sánh thiếu căn cứ. Nắm cấu trúc lập luận giúp phát hiện kết luận không được bằng chứng hỗ trợ. Các năng lực ấy còn cần khi đọc một bản tin, xem bảng số liệu hoặc trình bày ý kiến trong cuộc trao đổi. Nếu chưa có kiến thức nền, người dùng khó xác định câu trả lời nào của AI đáng tin và cần kiểm tra chỗ nào.

Việc tự giải một bài toán còn cho phép người học biết mình mắc lỗi ở bước nào. Viết một đoạn văn buộc họ lựa chọn ý, sắp xếp chứng cứ và diễn đạt điều muốn nói. Khi giao toàn bộ quá trình cho công cụ, cơ hội rèn luyện những thao tác ấy cũng giảm đi.

AI có thể tham gia quá trình đó bằng cách giải thích lại một khái niệm, đặt câu hỏi hoặc phản hồi bản nháp. Người học vẫn cần tự làm lại, trình bày được lý do và xử lý một tình huống khác. Đó là cách kiểm tra xem sự hỗ trợ đã giúp hình thành năng lực hay mới giúp hoàn thành nhiệm vụ.

Bằng cấp còn giá trị đến đâu?

Với đại học, câu hỏi cần đi xa hơn khả năng tìm thông tin. Người học và gia đình còn phải cân nhắc học phí, thời gian, chất lượng đào tạo và cơ hội nghề nghiệp sau tốt nghiệp.

Báo cáo Education at a Glance 2026 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy, bình quân tại các nước thành viên, người có bằng cử nhân trong nhóm lao động 25–64 tuổi làm việc toàn thời gian, trọn năm có thu nhập cao hơn 39% so với người có trình độ cao nhất là trung học phổ thông.

Chênh lệch này là mối liên hệ thống kê, không phải lời bảo đảm về thu nhập của từng sinh viên. Nó cũng không thể được áp trực tiếp cho Việt Nam. Ngành học, đặc điểm người học và thị trường lao động đều ảnh hưởng đến kết quả.

Dù vậy, số liệu không ủng hộ nhận định rằng bằng cấp đã hết giá trị chỉ vì AI làm được nhiều tác vụ. Điều đáng xem xét là chương trình học tạo ra năng lực gì. Một khóa đào tạo có thực hành, phản biện và hướng dẫn chuyên môn khác với chương trình chỉ yêu cầu ghi nhớ rồi tái hiện nội dung.

Sinh viên có thể dùng AI để dựng một bảng dự toán, nhưng vẫn cần xác định khoản nào được tính, dữ liệu lấy từ đâu và giả định nào làm kết quả thay đổi. Kiến thức chuyên ngành cho họ cơ sở để giải thích những lựa chọn đó. Một bảng tính trình bày đẹp chưa chứng minh kế hoạch bên trong có thể thực hiện.

Đại học còn tạo cơ hội làm việc với người khác, nhận góp ý và sửa sản phẩm qua nhiều vòng. Giá trị ấy cần được thể hiện trong cách tổ chức đào tạo. Nếu sinh viên chỉ nhận đề, gửi một bản hoàn chỉnh rồi chờ điểm, nhà trường đang bỏ lỡ cơ hội kiểm tra quá trình học.

Lộ trình 12 năm phổ thông cộng bốn năm đại học cũng không phù hợp với mọi người. Học nghề, chương trình ngắn hạn hay vừa học vừa làm cần được cân nhắc theo mục tiêu và điều kiện cụ thể. Việc lựa chọn nên dựa vào chất lượng đào tạo và năng lực đạt được, cùng với tổng chi phí phải bỏ ra.

Dùng AI để học cần cách tổ chức khác

Tại bang Edo, Nigeria, một chương trình học ngoài giờ sử dụng AI được triển khai trong sáu tuần, từ tháng 6 đến tháng 7/2024. Công bố của Ngân hàng Thế giới năm 2025 cho biết nhóm được phân ngẫu nhiên tham gia chương trình đạt kết quả học tập tốt hơn nhóm đối chứng, trong đó có môn tiếng Anh là trọng tâm can thiệp.

Giáo viên giới thiệu chủ đề, hướng dẫn cách tương tác và giúp học sinh kiểm tra phản hồi. Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh kết quả thuộc về cả gói can thiệp, gồm thiết kế bài học, hỗ trợ của giáo viên, học cùng bạn và AI. Không thể tách riêng tác dụng của chatbot từ kết quả này.

Kinh nghiệm đó gợi ra một yêu cầu: đưa AI vào lớp học phải đi cùng mục tiêu và cách đánh giá rõ ràng.

Khung năng lực AI dành cho học sinh do UNESCO công bố năm 2024 xác định 12 năng lực thuộc bốn nhóm: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật và ứng dụng AI, thiết kế hệ thống AI. Khung này đề cao khả năng phán đoán, trách nhiệm công dân và kiến thức nền phục vụ học tập lâu dài.

Trong đánh giá học tập, có thể yêu cầu người học nộp cả quá trình chỉnh sửa, giải thích lựa chọn hoặc bảo vệ kết quả bằng trao đổi trực tiếp. Một bài làm có sử dụng AI vẫn cần cho thấy người nộp hiểu nội dung đến đâu. Những phần kiểm tra không dùng công cụ giúp xác định kiến thức đã được nắm vững, còn bài thực hành có công cụ đánh giá khả năng vận dụng.

Chương trình cũng cần tạo cơ hội để người học gặp vấn đề chưa có sẵn một đáp án. Khi phải xác minh dữ liệu, thử phương án và tiếp nhận phản hồi, họ có thêm căn cứ để nhận ra giới hạn của cả bản thân lẫn công cụ.

Ý nghĩa của những năm đèn sách nằm ở năng lực còn sử dụng được khi đề bài, công cụ hoặc công việc thay đổi. Để giữ được giá trị ấy, mỗi môn học và chương trình đào tạo cần trả lời cụ thể: người học tự hiểu được gì, làm được gì và có thể giải thích kết quả của mình đến đâu?