7 nguyên tắc kế toán theo chuẩn mực kế toán Quốc tế

Một khoản tiền đã chi chưa chắc được ghi nhận ngay toàn bộ vào chi phí. Doanh nghiệp cũng có thể phát sinh doanh thu trước khi nhận tiền nên người làm kế toán cần hiểu căn cứ và thời điểm ghi nhận của từng giao dịch.

Các nguyên tắc kế toán giúp bạn xử lý những tình huống này theo một cơ sở thống nhất. Sansan Academy sẽ giải thích 7 nguyên tắc trong Chuẩn mực kế toán số 01 cùng cách vận dụng và những cách hiểu dễ làm sai số liệu.

Nguyên tắc kế toán là gì?

Nguyên tắc kế toán, hay Accounting Principles, là những cơ sở định hướng cách ghi nhận, đo lường và trình bày thông tin kế toán. Dựa vào đó, người làm kế toán xác định một giao dịch ảnh hưởng đến khoản mục nào, được ghi nhận khi nào và với giá trị bao nhiêu.

Ở Việt Nam, Chuẩn mực kế toán số 01 quy định 7 nguyên tắc cơ bản. Khi xử lý một nghiệp vụ cụ thể, bạn vẫn phải căn cứ vào chuẩn mực và chế độ kế toán áp dụng cho nghiệp vụ đó. Chuẩn mực chung được dùng khi chuẩn mực cụ thể chưa quy định, không thay thế những hướng dẫn đã có.

Cũng cần phân biệt nguyên tắc với yêu cầu đối với thông tin kế toán. Trung thực, khách quan, đầy đủ, kịp thời, dễ hiểu và có thể so sánh là 6 yêu cầu phải được thực hiện đồng thời theo Chuẩn mực số 01. Chẳng hạn, ghi chép kịp thời không có nghĩa là được bỏ sót nghiệp vụ để kịp hạn báo cáo.

Vai trò của các nguyên tắc kế toán

Các nguyên tắc tạo ra cơ sở để người làm kế toán lựa chọn và giải thích cách xử lý. Chất lượng thông tin được củng cố khi những xét đoán quan trọng có căn cứ và được áp dụng phù hợp với giao dịch.

Tạo cơ sở ghi nhận và trình bày thông tin tài chính

Trước một hợp đồng mới, kế toán cần xác định doanh nghiệp đã có tài sản, nghĩa vụ, doanh thu hay chi phí nào, thay vì tìm ngay một bút toán mẫu để làm theo. Các nguyên tắc giúp đặt đúng câu hỏi về điều kiện ghi nhận và cách xác định giá trị. Hợp đồng, biên bản thực hiện và chứng từ liên quan là căn cứ để trả lời.

Ở phạm vi IFRS, Khung khái niệm do IFRS Foundation ban hành giải thích các yếu tố của báo cáo tài chính, việc ghi nhận, đo lường, trình bày và công bố thông tin. Khung cũng hỗ trợ xây dựng chính sách kế toán khi chưa có IFRS Standard áp dụng cho một giao dịch. Đây là khuôn khổ của IFRS, không phải danh sách 7 nguyên tắc trong Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01.

Giúp số liệu nhất quán và có thể so sánh

Nếu doanh nghiệp đổi cách tính giá xuất kho mà không giải thích, người đọc khó biết lợi nhuận biến động do hoạt động kinh doanh hay do phương pháp kế toán. Việc áp dụng nhất quán giúp việc so sánh giữa các kỳ có ý nghĩa. Khi có thay đổi hợp lệ, báo cáo cần làm rõ ảnh hưởng của thay đổi đó.

Một ví dụ ở Australia là AASB 108. Đoạn 13 trong bản chuẩn mực này yêu cầu áp dụng chính sách nhất quán cho các giao dịch tương tự, trừ trường hợp chuẩn mực cho phép hoặc yêu cầu phân loại khác. Quy định này minh họa mối liên hệ giữa chính sách kế toán và khả năng so sánh, không phải căn cứ thay cho quy định áp dụng tại Việt Nam.

Hạn chế cách xử lý tùy ý và sai lệch trong báo cáo

Với khoản ước tính, cùng một bộ hồ sơ vẫn có thể dẫn đến những mức đánh giá khác nhau. Nguyên tắc thận trọng và trọng yếu buộc người lập báo cáo xem xét căn cứ của lựa chọn, thay vì chọn con số thuận lợi cho kết quả kinh doanh. Giả định quan trọng cần được lưu lại để người có trách nhiệm kiểm tra.

Hướng dẫn về trọng yếu trong báo cáo doanh nghiệp do FRC của Anh công bố ngày 29/7/2026 cũng nhấn mạnh cả yếu tố định lượng lẫn định tính trong bối cảnh cụ thể. Chẳng hạn, giá trị giao dịch chưa lớn nhưng bản chất giao dịch với bên liên quan có thể khiến thông tin đáng chú ý. Đây là hướng dẫn trong bối cảnh báo cáo tại Anh, không phải một ngưỡng tiền chung để áp cho mọi doanh nghiệp.

Nhờ có hồ sơ giải thích, người soát xét có thể kiểm tra vì sao đơn vị chọn cách xử lý đó và liệu giả định còn phù hợp hay không.

7 nguyên tắc kế toán cơ bản theo Chuẩn mực kế toán số 01

Chuẩn mực số 01 được ban hành theo Quyết định 165/2002/QĐ-BTC quy định 7 nguyên tắc kế toán cơ bản dưới đây. Những tình huống minh họa giúp làm rõ cách hiểu còn việc ghi nhận thực tế phải xét thêm chuẩn mực và chế độ áp dụng cho giao dịch.

Nguyên tắc cơ sở dồn tích

Cơ sở dồn tích, tiếng Anh là Accrual Basis, yêu cầu ghi sổ nghiệp vụ vào thời điểm phát sinh theo điều kiện ghi nhận, không căn cứ vào thời điểm thực tế thu hoặc chi tiền. Vì vậy, một khoản doanh thu có thể được ghi nhận trước khi khách hàng thanh toán. Ngược lại, nhận tiền chưa chắc đã đủ điều kiện ghi doanh thu.

Giả sử doanh nghiệp hoàn thành dịch vụ trong tháng 12 và đã đáp ứng đủ điều kiện ghi nhận doanh thu. Dù khách hàng trả tiền vào tháng 1 năm sau, doanh thu vẫn được ghi nhận trong tháng 12, đồng thời theo dõi khoản phải thu. Đến tháng 1, việc thu tiền làm tăng tiền và giảm khoản phải thu, không tạo thêm một lần doanh thu.

Accrual Accounting là cách gọi kế toán dồn tích. Khi đọc sổ hoặc làm bài tập về cơ sở dồn tích, bạn nên tách hai mốc: nghiệp vụ đủ điều kiện ghi nhận và tiền thực tế được thanh toán.

Nguyên tắc hoạt động liên tục

Báo cáo tài chính thường được lập với giả định doanh nghiệp sẽ tiếp tục kinh doanh bình thường trong tương lai gần. Theo Chuẩn mực số 01, doanh nghiệp không có ý định và cũng không bị buộc ngừng hoạt động hoặc thu hẹp đáng kể quy mô. Đây là cơ sở lập báo cáo, không phải lời bảo đảm rằng doanh nghiệp sẽ luôn có lãi hay không gặp khó khăn về dòng tiền.

Nếu thực tế không còn phù hợp với giả định hoạt động liên tục, doanh nghiệp phải lập báo cáo trên một cơ sở khác và giải thích cơ sở đã sử dụng. Chỉ nêu dự định tìm thêm vốn không đủ thay thế việc đánh giá khả năng tiếp tục hoạt động từ tình hình thực tế.

Khóa học CEO

Phát triển năng lực nhìn toàn doanh nghiệp, lựa chọn ưu tiên và xây cơ chế thực thi cho vai trò CEO.

Xem khóa học

Nguyên tắc giá gốc

Nguyên tắc giá gốc, hay Historical Cost, là cơ sở ghi nhận tài sản tại thời điểm ban đầu. Giá gốc được xác định từ số tiền hoặc khoản tương đương tiền đã trả, phải trả hoặc giá trị hợp lý của tài sản tại thời điểm ghi nhận theo trường hợp phù hợp. Giá mua trên hóa đơn có thể chưa bao gồm toàn bộ chi phí đủ điều kiện tính vào giá trị tài sản.

Giả sử một máy có giá mua 100 triệu đồng, phát sinh 5 triệu đồng vận chuyển và 3 triệu đồng lắp đặt. Nếu các khoản này đủ điều kiện tính vào nguyên giá, đồng thời không xét thuế trong ví dụ, nguyên giá máy là 108 triệu đồng. Đây là tình huống minh họa, không phải mọi khoản chi kèm theo việc mua máy đều được cộng vào nguyên giá.

Giá thị trường tăng không tự làm nguyên giá tăng theo. Bạn cũng cần phân biệt nguyên giá với giá trị còn lại sau khấu hao hoặc giá trị ghi sổ sau những xử lý mà chuẩn mực của khoản mục cho phép.

Nguyên tắc phù hợp

Khi ghi nhận một khoản doanh thu, doanh nghiệp phải ghi nhận chi phí tương ứng liên quan đến việc tạo ra doanh thu đó. Chi phí có thể phát sinh trong kỳ, thuộc kỳ trước hoặc là khoản phải trả nhưng liên quan đến doanh thu của kỳ đang xét. Nguyên tắc phù hợp giúp doanh thu và chi phí không bị tách sang những kỳ làm sai lệch kết quả kinh doanh.

Ví dụ, với hàng bán đã đủ điều kiện ghi nhận doanh thu, giá vốn của lượng hàng tương ứng cũng phải được xử lý đúng kỳ. Việc doanh nghiệp chưa trả tiền mua hàng cho nhà cung cấp không phải lý do để hoãn ghi giá vốn. Tuy nhiên, mối liên hệ với doanh thu không tự cho phép ghi một khoản chưa đáp ứng điều kiện thành tài sản hoặc chi phí.

Nguyên tắc nhất quán

Doanh nghiệp phải áp dụng thống nhất các chính sách và phương pháp kế toán đã chọn ít nhất trong một kỳ kế toán năm. Kỳ này cũng thường được gọi là niên độ kế toán. Khi so sánh số liệu, bạn cần biết cả thời gian của kỳ lẫn phương pháp dùng để tạo ra số liệu.

Chẳng hạn, nếu đơn vị đã chọn một phương pháp tính giá xuất kho thì không thể tùy từng lô hàng lại chọn cách tính khác chỉ để điều chỉnh lợi nhuận. Tuy vậy, giao dịch có bản chất khác nhau vẫn cần được xử lý theo hướng dẫn tương ứng, không ép về một cách ghi nhận.

Nhất quán không cấm thay đổi chính sách. Khi thay đổi hợp lệ, doanh nghiệp phải giải trình lý do và ảnh hưởng trong phần thuyết minh báo cáo tài chính theo yêu cầu áp dụng.

Nguyên tắc thận trọng

Prudence là sự thận trọng khi xem xét, cân nhắc và lập ước tính trong điều kiện không chắc chắn. Theo Chuẩn mực số 01, người làm kế toán phải chú ý các yêu cầu sau:

• Lập các khoản dự phòng cần thiết nhưng không lập quá lớn.
• Không đánh giá cao hơn giá trị tài sản và các khoản thu nhập.
• Không đánh giá thấp hơn giá trị nợ phải trả và chi phí.
• Ghi nhận doanh thu, thu nhập và chi phí trên căn cứ về khả năng thu được lợi ích kinh tế hoặc khả năng phát sinh chi phí theo quy định.

Với khoản phải thu có dấu hiệu khó thu hồi, kế toán cần kiểm tra tình trạng khách hàng, hồ sơ công nợ và căn cứ xác định dự phòng. Chọn một mức dự phòng tùy ý để giảm lợi nhuận vẫn làm sai thông tin, dù người lập gọi đó là thận trọng.

Nguyên tắc trọng yếu

Một thông tin là trọng yếu khi việc thiếu hoặc sai thông tin có thể làm sai lệch đáng kể báo cáo tài chính và ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người sử dụng. Mức độ trọng yếu phụ thuộc cả độ lớn, tính chất và hoàn cảnh cụ thể. Vì vậy, khoản tiền nhỏ chưa chắc là thông tin không quan trọng.

Khi đánh giá, kế toán cần xem cả từng khoản lẫn ảnh hưởng cộng dồn của các khoản có liên quan. Chẳng hạn, chỉ xem giá trị mà bỏ qua bản chất một giao dịch với bên liên quan có thể làm người đọc hiểu thiếu tình hình doanh nghiệp. Nguyên tắc trọng yếu cũng không cho phép tùy ý bỏ ghi chép nghiệp vụ, vì yêu cầu đầy đủ vẫn phải được đáp ứng.

Cách vận dụng nguyên tắc kế toán khi xử lý giao dịch

Các nguyên tắc cần được sử dụng cùng nhau trong quá trình xử lý. Bạn nên đi từ bản chất và hồ sơ đến thời điểm ghi nhận rồi kiểm tra ảnh hưởng của cách lựa chọn.

Xác định bản chất nghiệp vụ và hồ sơ liên quan

Trước khi định khoản, hãy đọc hợp đồng và hồ sơ thực hiện để xác định doanh nghiệp đã nhận được gì, chuyển giao gì và còn nghĩa vụ nào. Nội dung ngắn trên phiếu thu hoặc hóa đơn có thể chưa mô tả hết bản chất giao dịch. Việc kiểm tra nên làm rõ:

• Các bên đã thực hiện phần việc nào và ai xác nhận việc thực hiện đó.
• Khoản tiền là thanh toán cho giao dịch đã hoàn thành hay ứng trước cho công việc còn phải làm.
• Tài sản, quyền hoặc nghĩa vụ nào phát sinh và tài liệu nào chứng minh.

Chẳng hạn, khoản nhận trước của khách hàng cần được xem cùng phần dịch vụ doanh nghiệp đã thực hiện. Chỉ thấy tiền về tài khoản chưa đủ để chọn ngay bút toán ghi doanh thu.

Lựa chọn thời điểm ghi nhận và cơ sở đo lường

Từ hồ sơ đã có, xác định giao dịch đáp ứng điều kiện ghi nhận vào thời điểm nào. Đối với doanh thu bán hàng, ngày đặt hàng hay ngày nhận tiền không tự quyết định kỳ ghi nhận. Kế toán phải xét điều kiện của loại giao dịch theo chuẩn mực áp dụng.

Tiếp đó mới xác định giá trị được ghi vào sổ. Giá gốc là cơ sở ghi nhận tài sản ban đầu, còn các chi phí được tính vào giá trị và cách đo lường sau đó phụ thuộc quy định cho khoản mục. Với số liệu ước tính, cần lưu dữ liệu, giả định và cách tính để có thể rà soát khi thông tin thay đổi.

Kiểm tra chính sách đang áp dụng

Chính sách kế toán là những nguyên tắc, cơ sở và phương pháp cụ thể đơn vị lựa chọn để lập, trình bày báo cáo tài chính trong khuôn khổ áp dụng. Vì thế, một bút toán đúng ở doanh nghiệp khác chưa chắc phù hợp với chính sách và giao dịch tại đơn vị bạn.

Hãy đối chiếu hướng dẫn nội bộ với cách xử lý các nghiệp vụ tương tự đã được xác nhận. Nếu thấy khác biệt, cần tìm nguyên nhân: giao dịch khác bản chất, quy định đã đổi hay cách làm trước đó có sai sót. Không nên tự đổi phương pháp để hoàn tất một bút toán khi chưa xác định được lý do.

Trường hợp cần thay đổi chính sách phải được người có trách nhiệm xem xét, kèm căn cứ và cách xử lý ảnh hưởng đến các kỳ liên quan.

Đánh giá ảnh hưởng đến các khoản mục và kỳ báo cáo

Một bút toán cân bằng vẫn có thể sai kỳ hoặc sai đối tượng. Sau khi ghi nhận, bạn cần kiểm tra giao dịch làm thay đổi tài sản, nợ phải trả, vốn chủ sở hữu, doanh thu và chi phí ra sao. Sai thời điểm ghi doanh thu có thể kéo theo cả sai khoản phải thu và kết quả kinh doanh.

Phương trình kế toán cơ bản, tiếng Anh là accounting equation, thể hiện quan hệ giữa tổng tài sản với nợ phải trả và vốn chủ sở hữu. Trong công thức dưới đây, A là tài sản, L là nợ phải trả và E là vốn chủ sở hữu.

Quan hệ này hỗ trợ kiểm tra cấu trúc số liệu, không thay cho việc đối chiếu nghiệp vụ với hồ sơ. Bạn vẫn cần kiểm tra đúng kỳ, đúng đối tượng, đúng giá trị và những nội dung phải thuyết minh.

Những cách hiểu sai cần tránh

Sai sót thường xuất hiện khi một nguyên tắc được tách khỏi điều kiện áp dụng hoặc được hiểu quá đơn giản. Các tình huống dưới đây giúp nhận diện phần cần kiểm tra trước khi ghi nhận.

Có tiền thu hoặc chi mới ghi nhận nghiệp vụ

Ghi sổ chỉ theo tiền thực thu, thực chi sẽ bỏ sót những khoản phải thu và nghĩa vụ chưa thanh toán. Đó không phải cách ghi nhận theo cơ sở dồn tích. Trong ví dụ dịch vụ tháng 12, ghi doanh thu lúc thu tiền vào tháng 1 sẽ đưa doanh thu sang sai kỳ dù số tiền thu không đổi.

Chiều ngược lại cũng cần chú ý: tiền nhận trước chưa chắc là doanh thu, tiền trả trước chưa chắc là toàn bộ chi phí của kỳ. Hãy xác định giao dịch đã thực hiện đến đâu trước khi dùng thời điểm thanh toán để kết luận.

Giá gốc không bao giờ được điều chỉnh trong mọi trường hợp

Chuẩn mực số 01 quy định không thay đổi giá gốc, trừ khi chuẩn mực kế toán cụ thể có quy định khác. Điều đó không có nghĩa mọi tài sản giữ mãi một giá trị trên báo cáo. Ví dụ, máy móc được trích khấu hao sẽ có giá trị còn lại khác với nguyên giá. Người đọc cần phân biệt các số liệu này, đồng thời không tự điều chỉnh tăng giá trị tài sản chỉ vì giá thị trường tăng.

Thận trọng là ghi tăng chi phí hoặc ghi giảm doanh thu tùy ý

Cố tình ghi tăng chi phí hoặc giảm doanh thu vẫn làm sai báo cáo, không phải thực hiện nguyên tắc thận trọng. Một khoản dự phòng phải giải thích được bằng dữ liệu, giả định và cách tính phù hợp. Khi thông tin thay đổi, kế toán rà lại ước tính theo căn cứ mới, thay vì giữ hoặc điều chỉnh con số theo mức lợi nhuận mong muốn.

Nhất quán đồng nghĩa với không được thay đổi chính sách

Giữ nguyên một chính sách đã biết là sai không tạo ra sự nhất quán có ý nghĩa. Chính sách có thể phải thay đổi khi quy định yêu cầu hoặc khi có căn cứ phù hợp theo chuẩn mực áp dụng. Khi đó, đơn vị cần giải thích lý do, xác định cách xử lý và thuyết minh ảnh hưởng.

Cũng cần phân biệt thay đổi chính sách với thay đổi ước tính và sửa sai sót. Ba trường hợp này không mặc nhiên có cùng cách xử lý đối với số liệu của kỳ hiện tại và các kỳ trước.

Trọng yếu được xác định bằng một mức tiền chung cho mọi doanh nghiệp

Không thể lấy một mức tiền cố định để kết luận thông tin trọng yếu cho mọi doanh nghiệp. Cùng một số tiền nhưng quy mô đơn vị, bản chất giao dịch và hoàn cảnh ra quyết định có thể khác nhau. Nếu dùng ngưỡng định lượng để hỗ trợ đánh giá, người lập vẫn phải xét yếu tố định tính và ảnh hưởng tổng hợp của các khoản có liên quan. Căn cứ chọn ngưỡng cũng cần được rà lại khi bối cảnh thay đổi.

Nguyên tắc phù hợp cho phép ghi nhận khoản không đủ điều kiện

Mong muốn ghi chi phí cùng kỳ với doanh thu không thay thế điều kiện ghi nhận tài sản hay nợ phải trả. Kế toán phải kiểm tra định nghĩa khoản mục và điều kiện áp dụng trước khi quyết định ghi nhận hoặc phân bổ.

Chẳng hạn, kỳ vọng hoạt động quảng bá sẽ tạo doanh thu tương lai chưa đủ để kết luận khoản chi được ghi thành tài sản. Theo Chuẩn mực số 01, chi phí không đem lại lợi ích kinh tế trong các kỳ sau phải được ghi nhận vào kết quả kinh doanh trong kỳ. Việc phân bổ qua nhiều kỳ chỉ thực hiện khi có căn cứ theo quy định cho loại khoản chi đó.

Kết luận

Khi xử lý một nghiệp vụ, hãy kiểm tra bản chất, hồ sơ và điều kiện ghi nhận trước khi chọn tài khoản hay sao chép bút toán mẫu. Bảy nguyên tắc trong Chuẩn mực số 01 là cơ sở để hiểu cách xử lý, còn chuẩn mực cụ thể quyết định các yêu cầu cho từng khoản mục. Số liệu đáng tin cậy phải giải thích và đối chiếu được, không chỉ làm cho bút toán cân bằng.