NLP (Neuro-Linguistic Programming) là gì? Các ứng dụng của NLP

NLP thường xuất hiện trong các chương trình giao tiếp, coaching và phát triển bản thân. Những lời giới thiệu về thay đổi tư duy hoặc hiểu người khác tốt hơn có thể khiến bạn tò mò, nhưng chưa cho biết mình sẽ thực hành điều gì và kết quả được đánh giá ra sao.

Để cân nhắc có nên học NLP, cần phân biệt tên gọi kỹ thuật, việc người học thực hiện và những kết quả đã được nghiên cứu. Bạn có thể bắt đầu từ nhu cầu cụ thể trong công việc hoặc học tập, thay vì chọn một chương trình chỉ vì lời hứa thay đổi nhanh.

NLP là gì?

NLP (Neuro-Linguistic Programming) thường được gọi là lập trình ngôn ngữ tư duy. Đây là một hướng tiếp cận giao tiếp và phát triển cá nhân, chú ý đến cách con người tổ chức suy nghĩ, cảm xúc và sử dụng ngôn ngữ. Những người thực hành sử dụng các mô hình, câu hỏi và bài tập để tìm hiểu trải nghiệm, rồi thử điều chỉnh cách phản ứng trong một tình huống.

Ba từ trong tên gọi đề cập đến hệ thần kinh, ngôn ngữ và những mẫu hành vi được hình thành. Tuy nhiên, tên gọi này không chứng minh rằng vài câu nói có thể lập trình lại não bộ theo một cơ chế đã được xác nhận. Khi tìm hiểu phương pháp, bạn nên xem mỗi tuyên bố cụ thể được giải thích và kiểm chứng như thế nào.

Trong công nghệ, NLP còn là viết tắt của Natural Language Processing, lĩnh vực xử lý ngôn ngữ tự nhiên bằng máy tính. Đó là chủ đề khác với Neuro-Linguistic Programming đang được nói đến ở đây.

Cơ sở và mức độ tin cậy của NLP

Để hiểu một kỹ thuật, cần biết nó dựa trên giả định nào và đã được nghiên cứu đến đâu. Với NLP, tài liệu của người thực hành giúp giải thích mô hình, còn nghiên cứu độc lập giúp đánh giá các tuyên bố về hiệu quả. Hai loại tài liệu có nhiệm vụ khác nhau, nên không thể dùng một chương trình đào tạo làm bằng chứng rằng phương pháp chắc chắn có tác dụng.

Những giả định về trải nghiệm, ngôn ngữ và hành vi

NLP thường bắt đầu từ ý tưởng rằng cách mỗi người diễn giải một sự kiện ảnh hưởng đến phản ứng của họ. Cùng nhận một lời góp ý, người này xem đó là thông tin để sửa việc, người khác lại hiểu rằng mình đang bị đánh giá thấp. Ví dụ này cho thấy cần hỏi rõ cách hiểu của từng người trước khi đưa ra nhận xét về hành vi.

Một giả định khác trong tài liệu NLP là tìm mục đích phía sau một hành vi, kể cả khi hành vi đó gây vấn đề. Người thực hành có thể dùng giả định này để tìm hiểu nhu cầu hoặc điều người kia đang cố bảo vệ. Tuy nhiên, việc tìm một mục đích không có nghĩa mọi hành vi đều hợp lý, cũng không phải căn cứ để biện hộ cho hành vi gây hại.

Cơ sở của mô hình hóa và các kỹ thuật NLP

NLP hình thành qua công việc của Richard Bandler và John Grinder. Họ quan sát những mẫu ngôn ngữ và hành vi của các nhà trị liệu như Fritz Perls, Virginia Satir và Milton Erickson, rồi mô tả thành các mô hình. Quá trình này được gọi là mô hình hóa: tìm cách người làm mẫu thực hiện một hoạt động để người khác có thể học từ đó.

Trong công việc, bạn có thể quan sát cách một quản lý chuẩn bị cuộc họp hoặc làm rõ yêu cầu trước khi giao việc. Sau đó, bạn tách những hành động cụ thể để luyện tập và điều chỉnh theo hoàn cảnh của mình. Việc học được một cách làm hữu ích chưa đủ để xác nhận toàn bộ lý thuyết NLP hay bảo đảm bạn đạt kết quả giống người làm mẫu.

Bằng chứng nghiên cứu về NLP trong sức khỏe, coaching và công việc

Tổng quan của Sturt và cộng sự năm 2012 sàng lọc 1.459 tài liệu, chọn 10 nghiên cứu thực nghiệm về kết quả sức khỏe, trong đó có 5 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên. Bốn trong năm thử nghiệm không ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm, còn nguy cơ sai lệch ở các nghiên cứu được đánh giá là cao hoặc chưa rõ.

Nhóm tác giả kết luận bằng chứng về việc NLP cải thiện kết quả sức khỏe còn hạn chế. Họ đồng thời lưu ý kết luận này phản ánh số lượng và chất lượng nghiên cứu, không phải bằng chứng chắc chắn rằng NLP hoàn toàn không có tác dụng.

Về môi trường tổ chức, tổng quan của Kotera và cộng sự trong số tạp chí năm 2019 chọn 7 nghiên cứu từ 952 tài liệu. Một số kết quả tích cực được ghi nhận ở Self-esteem, tức cách một người đánh giá giá trị bản thân, và căng thẳng nghề nghiệp, nhưng phương pháp nghiên cứu còn những hạn chế. Vì vậy, không thể dùng các kết quả ấy để bảo đảm lợi ích cho mọi tổ chức.

Với coaching, Passmore và Rowson năm 2019 kết luận những thực hành đặc thù của NLP được nghiên cứu hỗ trợ yếu. NLP coaching cần được đánh giá theo kỹ thuật và mục tiêu cụ thể, không lấy hiệu quả của coaching nói chung để chứng minh cho riêng NLP.

Giới hạn của nghiên cứu và cách đánh giá tuyên bố về hiệu quả NLP

Một người cảm thấy tự tin hơn sau buổi học là thông tin về trải nghiệm của họ. Để xác định thay đổi đó có đến từ một kỹ thuật cụ thể hay không, cần xem cả việc luyện tập, sự hỗ trợ của người hướng dẫn và những yếu tố khác. Kết quả trước và sau một chương trình chưa đủ để tách riêng nguyên nhân tạo ra thay đổi.

Khi đọc một lời giới thiệu, hãy xem nghiên cứu có nhóm đối chứng, mẫu phù hợp và thời gian theo dõi hay không. Nếu người học chỉ nói rằng họ cảm thấy tốt hơn, bạn cần biết cảm nhận đó có đi kèm thay đổi hành vi sau chương trình không. Với lời hứa bảo đảm thành công, hãy yêu cầu giải thích thành công được đo bằng cách nào và trong điều kiện nào. Kết quả của một tình huống cụ thể cũng chưa đủ để áp dụng cho mọi người hoặc mọi bối cảnh.

10 kỹ thuật NLP thường được giới thiệu

Bạn có thể gặp nhiều tên gọi khi học NLP, nhưng cần làm rõ mỗi bài tập yêu cầu thực hiện việc gì. Với những hoạt động quen thuộc như đặt câu hỏi hoặc quan sát cách làm, điều nên theo dõi là thông tin thu được và hành vi đã thay đổi trong tình huống sử dụng.

Mô hình hóa – Modeling

Modeling là tìm hiểu cách một người thực hiện kỹ năng rồi xác định những bước có thể học và luyện tập. Muốn học cách thuyết trình của một đồng nghiệp, bạn có thể quan sát họ sắp xếp luận điểm, chọn ví dụ và chuẩn bị câu trả lời cho người nghe. Sau đó, chọn một cách làm phù hợp để thử trong bài trình bày của mình và nhận phản hồi. Sao chép giọng nói hay cử chỉ không thay thế việc hiểu cách họ tổ chức thông tin và điều chỉnh theo người nghe.

Tạo sự kết nối – Rapport

Rapport nói đến sự kết nối trong tương tác, khi các bên cảm thấy được chú ý và có thể trao đổi với nhau. Trong thực hành, bạn có thể bắt đầu bằng lắng nghe, hỏi để làm rõ và xác nhận điều người kia đang quan tâm. Mục tiêu là hiểu nhau hơn, không phải khiến đối phương đồng ý với mọi đề xuất.

Nếu một nhân viên nói họ khó hoàn thành nhiệm vụ, hãy hỏi phần nào đang vướng và họ cần thêm thông tin gì. Chưa nên kết luận ngay rằng họ thiếu động lực hoặc không muốn hợp tác. Cách lắng nghe và phản hồi ấy là một phần của kỹ năng giao tiếp, cần được luyện qua những cuộc trao đổi thực tế.

Phản chiếu – Mirroring

Trong thực hành NLP, Mirroring thường chỉ việc điều chỉnh một số yếu tố như nhịp nói hoặc tư thế theo người đối diện. Đây là một cách tương tác được giới thiệu để tạo kết nối, không phải cách bảo đảm có được niềm tin.

Nếu người nghe cần thời gian suy nghĩ, nói chậm và để khoảng dừng có thể tạo điều kiện cho họ phản hồi. Bạn vẫn cần lắng nghe nội dung họ nói và hỏi lại phần chưa rõ. Việc bắt chước mọi cử chỉ dễ khiến cuộc trao đổi gượng gạo mà không giúp hiểu nhu cầu thực sự.

Neo trạng thái – Anchoring

Anchoring được người thực hành mô tả là liên kết một tín hiệu, như từ ngữ hoặc cử chỉ, với trạng thái mong muốn. Tín hiệu ấy có thể được dùng như lời nhắc trước một công việc, nhưng không bảo đảm tái tạo cùng một cảm xúc ở mọi lần sử dụng. Trong tình huống chuẩn bị cuộc họp, chẳng hạn, việc mở trang ghi chú có thể nhắc bạn kiểm tra mục tiêu và các ý cần trình bày. Điều có thể theo dõi là bạn có thực hiện phần chuẩn bị ấy hay không, thay vì coi cảm giác sẵn sàng là bằng chứng công việc chắc chắn sẽ tốt hơn.

Khóa học Giao tiếp

Hiểu người nghe, tổ chức thông điệp, lắng nghe và phản hồi để giảm sai lệch trong công việc.

Xem khóa học

Đổi cách nhìn – Reframing

Reframing là xem xét một tình huống bằng một cách diễn giải khác. Thay đổi góc nhìn có ý nghĩa khi nó giúp bạn nhận ra thông tin hoặc phương án từng bỏ qua. Cách diễn giải mới vẫn cần phù hợp dữ kiện, không phủ nhận khó khăn đang tồn tại.

Ví dụ, việc phải sửa một bản đề xuất chưa đủ để kết luận bạn không có năng lực. Bạn có thể xem phản hồi chỉ ra thiếu dữ liệu, mục tiêu chưa rõ hay cách trình bày chưa phù hợp, rồi sửa đúng phần đó. Nhưng nếu vấn đề là khối lượng công việc vượt nguồn lực, chỉ suy nghĩ tích cực sẽ không giải quyết được nguyên nhân.

Đặt câu hỏi làm rõ – Meta Model

Meta Model là mô hình câu hỏi trong NLP dùng để làm rõ phát biểu quá chung, thông tin bị bỏ sót hoặc giả định chưa được kiểm tra. Câu hỏi tập trung vào người liên quan, tình huống và căn cứ của nhận định.

Khi một đồng nghiệp nhận định mọi khách hàng đều không hài lòng, có thể làm rõ từng phần:

• Khách hàng nào đã phản ánh và phản ánh vào thời điểm nào?
• Họ chưa hài lòng về điều gì trong sản phẩm hoặc dịch vụ?
• Nhận định được rút ra từ những phản hồi đã ghi nhận hay mới là suy đoán?

Bạn nên chọn câu hỏi phù hợp với điều đang thiếu, không hỏi dồn để bắt lỗi. Sau khi có thông tin, hãy xác nhận lại vấn đề hai bên cần giải quyết.

Thay đổi góc nhìn – Dissociation

Dissociation trong tài liệu NLP thường được mô tả là nhìn một tình huống từ vị trí người quan sát. Cách dùng từ này trong bài tập không đồng nghĩa với chẩn đoán phân ly trong lâm sàng.

Với một cuộc họp thông thường đã được ghi hình có sự đồng ý, bạn có thể xem lại lúc mình ngắt lời hoặc phản hồi quá nhanh. Ghi nhận hành vi cụ thể sẽ cho biết điều cần sửa ở lần trao đổi sau, thay vì chỉ đánh giá bản thân tốt hay kém. Không mở rộng bài tập này thành cách tự xử lý ký ức sang chấn hay thay thế hỗ trợ chuyên môn về sức khỏe tâm thần.

Thay đổi hình dung – Swish

Swish là tên bài tập hình dung, thường được người thực hành NLP mô tả là thay một hình ảnh gắn với phản ứng không mong muốn bằng hình ảnh về cách phản ứng khác. Chẳng hạn, người học hình dung mình bình tĩnh chuẩn bị và trả lời trong một cuộc trao đổi. Khi quay lại công việc, họ vẫn phải chuẩn bị thông tin, luyện câu mở đầu và tập trả lời các câu hỏi dự kiến. Hình dung không tự hoàn thành những việc ấy, nên cần xem xét cách thực hiện cuộc trao đổi sau luyện tập thay vì chỉ cảm giác dễ chịu khi tưởng tượng.

Lời tự nhắc – Affirmations và Incantations

Affirmations thường chỉ những lời tự khẳng định mà người học lặp lại với chính mình. Incantations trong một số chương trình nhấn mạnh thêm giọng nói hoặc cử động khi lặp lại những lời đó. Cách thực hành khác nhau giữa người hướng dẫn, nên bạn cần hỏi rõ mục đích của bài tập. Dù dùng tên gọi nào, điều cần xem là lời tự nhắc có phù hợp tình huống và chuyển thành hành động sau đó hay không.

Một lời tự nhắc cụ thể có thể hướng bạn về việc cần làm, chẳng hạn chuẩn bị dữ liệu trước khi phản hồi. Bạn vẫn phải thực hiện việc chuẩn bị đó và nhận phản hồi về kết quả. Không nên dùng lời tự nhắc để phủ nhận cảm xúc khó chịu hoặc thay thế một kỹ năng còn thiếu.

Xác định kết quả mong muốn – Well-formed Outcomes

Well-formed Outcomes là cách mô tả một kết quả mong muốn sao cho rõ bối cảnh, dấu hiệu hoàn thành và những điều kiện cần có. Thay vì chỉ muốn giao tiếp tốt hơn, bạn xác định cuộc trao đổi nào đang cần cải thiện. Sau đó, chọn hành vi thuộc trách nhiệm của mình để luyện và đánh giá.

Trong bối cảnh NLP Business, bạn có thể gặp bài tập đặt mục tiêu cho giao việc, phản hồi hoặc trao đổi với khách hàng. Một mục tiêu cụ thể là xác nhận đầu ra và thời hạn trước khi kết thúc cuộc giao việc, chứ không phải buộc người khác luôn đồng ý. Mục tiêu rõ giúp biết cần kiểm tra điều gì, nhưng không bảo đảm kết quả nếu thiếu nguồn lực hoặc phối hợp.

Cách áp dụng NLP qua tình huống thực tế

Bạn không cần thử tất cả kỹ thuật cùng lúc. Hãy bắt đầu bằng một vấn đề nhỏ trong học tập hoặc công việc, xác định điều mình có thể thay đổi và theo dõi kết quả sau đó. Ba tình huống giả định sau minh họa cách chuyển điều đã hiểu thành hành động có thể quan sát.

Xác định mục tiêu và kiểm tra dữ kiện

Một nhân viên nhận yêu cầu chuẩn bị báo cáo sớm nhưng chưa biết thời hạn và mức chi tiết cần có. Thay vì suy đoán quản lý đang cố gây áp lực, người này hỏi rõ báo cáo phục vụ quyết định nào, cần những số liệu gì và phải hoàn thành lúc nào. Mục tiêu là thống nhất yêu cầu trước khi bắt tay vào làm.

Bạn có thể ghi tình huống, điều đã biết, điều còn đang suy đoán và câu hỏi cần xác nhận. Sau cuộc trao đổi, kiểm tra hai bên đã hiểu giống nhau về đầu ra chưa. Việc này kết nối câu hỏi làm rõ với hành vi thực tế, thay vì chỉ cố thay đổi cảm giác về người quản lý.

Chọn cách thực hành phù hợp với tình huống

Một người học ngại thuyết trình vì chưa biết sắp xếp nội dung và thường quên ý khi đứng trước nhóm. Họ quan sát cách đồng nghiệp có kinh nghiệm chuẩn bị, chọn cấu trúc phù hợp rồi luyện phần mở đầu bằng bản ghi hình. Mỗi lần xem lại tập trung vào một điểm cụ thể, như luận điểm đã rõ chưa hoặc có đang đọc toàn bộ trang chiếu hay không. Khi biết khó khăn nằm ở khâu nào, người học mới chọn việc cần luyện tiếp, thay vì chỉ lặp lời tự khẳng định để mong bớt lo.

Nhận phản hồi và đánh giá kết quả

Trong một tình huống giả định khác, quản lý thường kết luận nhân viên thiếu trách nhiệm mỗi khi công việc chậm. Sau khi được góp ý về cách trao đổi, người quản lý thử hỏi phần nào đã hoàn thành, phần nào đang vướng và cần thêm nguồn lực gì. Hai bên thống nhất hành động tiếp theo, người chịu trách nhiệm và thời điểm xem lại tiến độ.

Kết quả cần theo dõi là yêu cầu có rõ hơn, vướng mắc có được nêu ra và các việc đã thống nhất có được thực hiện hay không. Nếu tiến độ cải thiện, vẫn cần xem cả nguồn lực và quy trình đã điều chỉnh, không quy toàn bộ thay đổi cho một kỹ thuật riêng lẻ.

Mặt trái của NLP và lưu ý trước khi học

Mặt trái của NLP cần được nhìn từ những tuyên bố và cách thực hành cụ thể. Rủi ro có thể xuất hiện khi người học tin vào lời hứa quá mức, bị gây áp lực hoặc nhận hướng dẫn vượt giới hạn chuyên môn của người cung cấp. Hiểu những điểm này giúp bạn đánh giá một chương trình bằng thông tin có thể kiểm tra.

NLP có phải lừa đảo không?

Không thể kết luận mọi chương trình NLP là lừa đảo chỉ vì bằng chứng về phương pháp còn hạn chế. Đánh giá một dịch vụ cần dựa trên thông tin họ công bố, những gì họ thực hiện và các hành vi cụ thể. Đồng thời, một số lời chứng thực tích cực cũng chưa đủ để xác nhận mọi lời quảng cáo.

Nếu bạn nghi một chương trình NLP lừa đảo, hãy lưu lại nội dung quảng cáo, điều kiện thanh toán và cam kết đã được đưa ra. Kiểm tra người cung cấp có giải thích rõ nội dung, phạm vi và cách xử lý phản ánh hay không. Không nên chỉ dựa vào cảm xúc của một buổi giới thiệu để đưa ra quyết định hoặc cáo buộc.

Ngộ nhận về đọc suy nghĩ và phát hiện nói dối

Một ngộ nhận thường gặp là có thể nhận biết nói dối qua hướng mắt. Năm 2012, Wiseman và cộng sự thực hiện ba nghiên cứu kiểm tra tuyên bố này, nhưng kết quả không hỗ trợ giả thuyết về hướng mắt được nghiên cứu. Kết luận đó áp dụng cho giả thuyết cụ thể, không phải mọi nghiên cứu về giao tiếp phi ngôn ngữ.

Trong một cuộc trò chuyện, ánh mắt hoặc cử chỉ là thông tin cần đặt vào bối cảnh. Bạn nên hỏi thêm, kiểm tra dữ kiện và tránh kết luận về sự trung thực chỉ từ một biểu hiện. Khi đánh giá những lời giải thích thuyết phục, tư duy phản biện giúp bạn đặt câu hỏi về căn cứ và giới hạn của kết luận.

Rủi ro thao túng và sử dụng vượt giới hạn chuyên môn

Một cuộc trao đổi có trách nhiệm cần cho người tham gia quyền đồng ý, từ chối và hỏi lại. Các kỹ thuật tạo kết nối hoặc đặt câu hỏi không nên được dùng để ép họ tiết lộ chuyện riêng, chấp nhận yêu cầu hay mua thêm chương trình. Việc gán mọi phản đối cho niềm tin hạn chế cũng làm người học khó nêu vấn đề thật của mình.

Ranh giới chuyên môn đặc biệt cần rõ khi người hướng dẫn đưa ra tuyên bố về điều trị hoặc sức khỏe tâm thần. Họ cần biết phạm vi năng lực và khi nào phải giới thiệu người tham gia đến chuyên gia phù hợp. Người làm coaching cần công bố trung thực trình độ, kinh nghiệm và phạm vi hỗ trợ, thay vì xem một kỹ thuật là giải pháp cho mọi vấn đề.

Cách đánh giá một chương trình học NLP

Một lời hứa thay đổi tư duy hoặc phát huy tiềm năng chỉ có ích cho việc lựa chọn khi được giải thích thành kỹ năng và hoạt động cụ thể. Trước khi đăng ký, bạn nên làm rõ:

• Nội dung thực hành: học viên sẽ luyện điều gì, nhận phản hồi bằng cách nào và theo dõi tiến bộ sau buổi học ra sao?
• Người hướng dẫn: họ được đào tạo ở đâu, có kinh nghiệm gì và phạm vi hỗ trợ đến đâu?
• Quyền của người tham gia: có thể từ chối bài tập không phù hợp và hỏi lại về cách sử dụng thông tin cá nhân hay không?
• Điều kiện cung cấp: chi phí gồm những gì, chính sách thanh toán ra sao và cam kết kết quả có điều kiện nào?

Với chứng nhận, hãy hỏi đơn vị cấp và năng lực hoặc nội dung mà giấy đó xác nhận. Chứng nhận hoàn thành khóa học không tự chứng minh khả năng điều trị hay hiệu quả với mọi người. Nếu muốn cải thiện kỹ năng quản lý cảm xúc, cần xem bài tập và phạm vi hỗ trợ có phù hợp nhu cầu ấy hay không, thay vì chỉ chọn theo tên NLP.

Mọi người cũng hỏi về NLP

Tìm hiểu khái niệm NLP chưa cho biết một người hướng dẫn hay lớp học sẽ cung cấp những gì. Khi cân nhắc học, cần phân biệt nội dung được giới thiệu với kỹ năng thực hành và phạm vi hỗ trợ của người dạy.

Huấn luyện NLP là gì?

Huấn luyện NLP là hoạt động hướng dẫn và thực hành các mô hình hoặc kỹ thuật được gọi là NLP. Nội dung có thể gồm đặt câu hỏi, tạo kết nối, mô hình hóa hoặc xác định kết quả mong muốn. Phạm vi cụ thể phụ thuộc chương trình và chuyên môn của người hướng dẫn.

Khi hoạt động đó được đưa vào một phiên coaching, cần làm rõ mục tiêu, phương pháp và trách nhiệm của các bên. Bạn nên biết người hướng dẫn sẽ hỗ trợ điều gì và cách theo dõi hành động sau mỗi buổi trao đổi. Một người dùng kỹ thuật NLP không mặc nhiên có đủ năng lực cho mọi loại nhu cầu hỗ trợ.

Lớp học NLP là gì?

Lớp học NLP là chương trình giới thiệu và thực hành các khái niệm, mô hình hoặc kỹ thuật của lập trình ngôn ngữ tư duy. Nội dung, thời lượng và cách kiểm tra phụ thuộc từng đơn vị tổ chức. Một lớp phù hợp với nhu cầu của bạn cần cho biết sẽ luyện kỹ năng gì, ai hướng dẫn và cách nhận phản hồi, chứ không chỉ giới thiệu tên kỹ thuật. Việc học cũng bao gồm thử trong tình huống phù hợp rồi xem xét kết quả, không dừng ở ghi nhớ các thuật ngữ.

Kết luận

NLP cung cấp những tên gọi và cách tiếp cận để tìm hiểu trải nghiệm, ngôn ngữ và hành vi. Những lời hứa về hiệu quả cần được xem xét theo bằng chứng cụ thể, không chỉ theo tên phương pháp hoặc lời chứng thực.

Nếu muốn thử, hãy chọn một mục tiêu nhỏ, thực hành phù hợp và theo dõi thay đổi trong công việc hoặc học tập. Kết quả quan sát được và giới hạn chuyên môn là căn cứ cần giữ khi đánh giá NLP.