Tổ chức phi lợi nhuận có thể huy động tài trợ và tạo nguồn thu để duy trì hoạt động. Điểm cần hiểu là nguồn lực và phần thặng dư được sử dụng cho mục đích nào thay vì chỉ xem tổ chức có thu tiền hay không.
Trước khi làm việc, tài trợ hay tham gia một chương trình, bạn cần biết tổ chức phục vụ ai và kiểm soát nguồn lực ra sao. Sansan Academy giải thích những điểm này để bạn phân biệt mục đích hoạt động với tên gọi hoặc lời giới thiệu của đơn vị.
Tổ chức phi lợi nhuận là gì?
Tổ chức phi lợi nhuận, hay Nonprofit Organization, viết tắt NPO, hoạt động để phục vụ một sứ mệnh hoặc lợi ích chung thay vì phân chia lợi nhuận cho người sáng lập hay thành viên. Nguồn lực được dùng để duy trì tổ chức và thực hiện mục đích đã xác định.
Nguyên tắc này nói về cách sử dụng kết quả tài chính, không phủ nhận khả năng có doanh thu. Tổ chức có thể thu phí hoặc có thặng dư khi nguồn thu lớn hơn chi phí, nhưng phần còn lại phải phục vụ hoạt động và sứ mệnh. Đối tượng được phục vụ có thể là cộng đồng hoặc một nhóm thành viên có nhu cầu chung. Tại Việt Nam, hồ sơ thành lập và điều lệ giúp xác định tư cách, phạm vi hoạt động của từng đơn vị.
Phân biệt tổ chức phi lợi nhuận với các mô hình liên quan
NPO nhấn mạnh nguyên tắc không phân chia lợi nhuận, còn NGO là Non-Governmental Organization, nhấn mạnh tính độc lập với cơ quan nhà nước. Một tổ chức có thể đồng thời mang hai đặc điểm này. Doanh nghiệp xã hội lại có mục tiêu xã hội hoặc môi trường gắn với hoạt động kinh doanh và cơ chế thực hiện cam kết của mình.
| Tiêu chí | Tổ chức phi lợi nhuận (NPO) | Tổ chức vì lợi nhuận | Tổ chức phi chính phủ (NGO) | Doanh nghiệp xã hội |
|---|---|---|---|---|
| Bản chất | Hoạt động theo sứ mệnh và nguyên tắc không phân chia lợi nhuận cho người sáng lập hoặc thành viên | Hoạt động nhằm tạo lợi ích kinh tế cho chủ sở hữu | Nhấn mạnh tính độc lập với cơ quan nhà nước | Doanh nghiệp đáp ứng điều kiện của mô hình doanh nghiệp xã hội |
| Mục tiêu chủ đạo | Phục vụ cộng đồng hoặc lợi ích chung của một nhóm thành viên | Tạo giá trị kinh doanh và lợi nhuận | Thường hướng đến mục tiêu xã hội và lợi ích cộng đồng | Giải quyết vấn đề xã hội hoặc môi trường vì lợi ích cộng đồng |
| Nguồn thu | Tài trợ, đóng góp và hoạt động tạo thu phù hợp | Chủ yếu từ bán hàng và cung cấp dịch vụ | Tài trợ, đóng góp hoặc nguồn thu phù hợp với tư cách và phạm vi hoạt động | Hoạt động kinh doanh cùng các nguồn tài trợ được phép tiếp nhận |
| Sử dụng lợi nhuận hoặc thặng dư | Duy trì hoạt động và thực hiện sứ mệnh | Tái đầu tư hoặc phân phối theo quy định | Phụ thuộc mô hình pháp lý và điều lệ. Nhiều NGO áp dụng nguyên tắc phi lợi nhuận | Thực hiện nghĩa vụ và cam kết tái đầu tư lợi nhuận theo quy định |
| Quan hệ giữa các mô hình | Có thể đồng thời là NGO | Việc có hoạt động cộng đồng chưa đủ để xác định là NPO hoặc doanh nghiệp xã hội | Nhiều NGO đồng thời là NPO | Không mặc nhiên áp dụng toàn bộ nguyên tắc của NPO |
| Căn cứ cần kiểm tra | Hồ sơ thành lập, điều lệ và cơ chế sử dụng nguồn lực | Hồ sơ doanh nghiệp và cơ chế phân phối lợi nhuận | Tư cách tổ chức cùng căn cứ và phạm vi hoạt động | Hồ sơ doanh nghiệp cùng cam kết thực hiện mục tiêu xã hội hoặc môi trường |
Khi làm việc hoặc tài trợ, hãy đối chiếu hồ sơ với hoạt động thực tế của đơn vị. Thỏa thuận nên xác định mục đích sử dụng nguồn lực và trách nhiệm báo cáo, không chỉ dựa vào tên gọi của mô hình.
Mục đích và lĩnh vực hoạt động của tổ chức phi lợi nhuận
Mục đích của tổ chức phi lợi nhuận được thể hiện qua nhóm đối tượng và vấn đề mà tổ chức muốn giải quyết. Có đơn vị hỗ trợ trực tiếp người gặp khó khăn và có đơn vị tập trung vào tri thức hoặc lợi ích của thành viên.
Hỗ trợ cộng đồng và các nhóm có hoàn cảnh khó khăn
Hoạt động có thể gồm hỗ trợ nhu cầu thiết yếu hoặc cải thiện điều kiện sống và khả năng tiếp cận dịch vụ. Tổ chức cần xác định đối tượng cùng tiêu chí hỗ trợ để nguồn lực đến đúng nơi cần thiết.
Quỹ Hy vọng công bố rằng đến hết năm 2024 đã có 400 cầu thuộc chương trình xây cầu được khánh thành và đưa vào sử dụng tại đồng bằng sông Cửu Long. Đây là số công trình phục vụ việc đi lại của cộng đồng nên cần được phân biệt với số người thụ hưởng hoặc mức thay đổi thu nhập của người dân.
Phát triển giáo dục, nghiên cứu và văn hóa
Hoạt động giáo dục có thể tạo cơ hội học tập, hỗ trợ nghiên cứu hoặc đưa tri thức đến nhiều người hơn. Sách, tài liệu và các hoạt động văn hóa là những cách phục vụ cộng đồng mà không nhất thiết gắn với trao tặng vật chất.
Viện Giáo dục IRED giới thiệu các hoạt động đào tạo, nghiên cứu, xuất bản, hội thảo và dự án. Trong hướng hoạt động này, nguồn lực chuyên môn được dùng để phát triển và chia sẻ tri thức. Việc đánh giá cần xem người học tiếp cận được gì và chương trình đáp ứng nhu cầu nào, không chỉ số sự kiện đã tổ chức.
Chăm sóc sức khỏe và bảo vệ môi trường
Trong lĩnh vực sức khỏe, hoạt động có thể hướng đến người khó tiếp cận dịch vụ hoặc những nhu cầu phòng ngừa. Với môi trường, các tổ chức có thể tham gia bảo tồn và hỗ trợ cộng đồng sử dụng tài nguyên phù hợp.
Báo cáo quốc tế năm 2024 của Médecins Sans Frontières, viết tắt MSF và thường được biết đến là Bác sĩ Không Biên giới, ghi nhận 16.493.900 lượt khám ngoại trú. Số liệu hoạt động trong báo cáo tổng hợp cả hoạt động trực tiếp, hỗ trợ từ xa và điều phối. Đây không phải số bệnh nhân duy nhất hoặc thống kê riêng tại Việt Nam, nên cần giữ đúng phạm vi khi sử dụng.
Hỗ trợ thành viên và thúc đẩy lợi ích chung
Một số tổ chức tập hợp thành viên để chia sẻ kiến thức, phát triển năng lực nghề nghiệp và đại diện cho những vấn đề chung. Những hoạt động này hỗ trợ các nhu cầu mà từng thành viên khó giải quyết riêng. Ở góc độ hỗ trợ doanh nghiệp, VCCI công bố đã tổ chức 654 khóa đào tạo, tập huấn và hội thảo chuyên đề cho gần 32.400 lượt doanh nghiệp trong năm 2024. VCCI tính cả các hoạt động trực tuyến, còn gần 32.400 là số lượt tham gia của doanh nghiệp, không phải số đơn vị duy nhất. Quy mô tổ chức hoạt động cũng cần được phân biệt với mức cải thiện năng lực của người tham gia.
Cách tổ chức phi lợi nhuận vận hành
Tổ chức phi lợi nhuận cần quản lý nguồn lực và trách nhiệm giống như những đơn vị có hoạt động lâu dài khác. Cơ chế vận hành phải giúp duy trì sứ mệnh và kiểm soát việc sử dụng tiền cùng tài sản được giao.
Huy động nguồn lực từ tài trợ, đóng góp và nguồn thu phù hợp
Nguồn lực có thể là tiền, thiết bị, chuyên môn hoặc thời gian đóng góp từ cá nhân, doanh nghiệp và đối tác. Một số tổ chức còn tạo nguồn thu qua dịch vụ, sản phẩm phù hợp với mục đích và phạm vi hoạt động.
Trước khi tiếp nhận tài trợ có điều kiện, hãy xác định khoản đóng góp dành cho chương trình nào và có thể dùng cho những khoản chi nào. Tổ chức cần xem mình có đủ khả năng thực hiện, theo dõi và báo cáo về nguồn lực đó không. Nhận thêm tài trợ mà không đáp ứng được cam kết có thể làm khó việc triển khai chương trình.
Phát triển năng lực nhìn toàn doanh nghiệp, lựa chọn ưu tiên và xây cơ chế thực thi cho vai trò CEO.
Sử dụng nguồn thu và thặng dư để thực hiện sứ mệnh
Nguồn thu phải đáp ứng cả việc triển khai chương trình lẫn các chi phí cần để tổ chức hoạt động. Chi cho nhân sự và quản lý cần gắn với nhiệm vụ, có căn cứ phê duyệt và được ghi nhận rõ. Phần thặng dư có thể dành để tiếp tục hoạt động hoặc chuẩn bị cho nhu cầu sau này theo điều lệ và cam kết tài trợ. Không thể dùng khoản dành riêng cho một chương trình như nguồn tiền tự do cho mọi mục đích. Khi đánh giá cách quản lý, hãy xem khoản chi phục vụ việc gì và được kiểm soát ra sao, thay vì chỉ nhìn một tỷ lệ chi cho chương trình.
Tổ chức bộ máy quản lý, nhân sự và tình nguyện viên
Bộ máy cần phân định ai phê duyệt, ai điều hành và ai chịu trách nhiệm thực hiện. Tùy mô hình và điều lệ, tổ chức có thể có hội đồng quản lý, bộ phận điều hành và các nhóm chuyên môn. Sơ đồ không thay thế việc làm rõ quyền hạn và trách nhiệm của từng vai trò.
Nhân sự chuyên trách có thể phụ trách dự án, tài chính hoặc công việc hỗ trợ, còn tình nguyện viên tham gia trong phạm vi đã thống nhất. Với nhiệm vụ liên quan trực tiếp đến người thụ hưởng, phải có hướng dẫn, cách phối hợp và năng lực phù hợp, không giao việc chỉ vì một người nhiệt tình nhận làm.
Minh bạch tài chính và đánh giá kết quả hoạt động
Báo cáo cần nối nguồn lực đã tiếp nhận với khoản chi, chương trình và kết quả thực hiện. Người đọc cũng cần biết phần nào còn chưa hoàn thành để hiểu số liệu trong đúng phạm vi.
Số buổi hoặc lượt tham gia cho biết quy mô hoạt động, nhưng không tự thể hiện vấn đề của người thụ hưởng đã thay đổi ra sao. Muốn đánh giá phần này, tổ chức cần xác định thông tin phù hợp với mục đích chương trình và cách đối chiếu. Việc ghi nhận khó khăn trong triển khai cũng giúp giải thích kết quả, không chỉ trình bày những con số thuận lợi.
Thông tin công khai phải bảo vệ quyền riêng tư của người được hỗ trợ. Không cần đưa tên, hoàn cảnh hoặc hình ảnh nhận diện của mọi người vào báo cáo để chứng minh nguồn lực đã được sử dụng.
Một số tổ chức phi lợi nhuận hoạt động tại Việt Nam
Các ví dụ tại Việt Nam cho thấy sứ mệnh có thể được thực hiện bằng tri thức, hỗ trợ giáo dục hoặc cải thiện điều kiện sống. Khi tìm hiểu một đơn vị, hãy xem chương trình cụ thể và nhóm được phục vụ thay vì áp cùng một tiêu chí cho mọi tổ chức.
Viện Giáo dục IRED
Viện Giáo dục IRED tự giới thiệu là tổ chức giáo dục độc lập, phi lợi nhuận, hướng đến thúc đẩy giáo dục khai phóng và giáo dục nhân bản tại Việt Nam. Viện đồng sáng lập và điều hành các dự án như Cổng Tri thức Trực tuyến OpenEdu và Giải Sách Hay. Những dự án này dùng nguồn lực chuyên môn để phát triển tài nguyên học tập và văn hóa đọc. Đây là một hướng hoạt động khác với việc chỉ hỗ trợ nhu cầu vật chất trực tiếp.
Quỹ Hy vọng
Quỹ Hy vọng là quỹ hoạt động vì cộng đồng và không vì lợi nhuận. Theo thông tin giới thiệu, quỹ được vận hành bởi Báo điện tử VnExpress và Công ty cổ phần FPT.
Các chương trình của quỹ hướng đến cải thiện điều kiện học tập, hạ tầng cộng đồng và hỗ trợ người gặp khó khăn. Người quan tâm cần xem mục tiêu và thông tin của từng chương trình vì phạm vi tiếp nhận nguồn lực có thể khác nhau.
Saigon Children’s Charity
Saigon Children’s Charity được thành lập tại Anh năm 1992 và hoạt động hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tại Việt Nam. Tổ chức hướng đến gỡ bỏ những rào cản tiếp cận giáo dục. Bốn chương trình chính gồm học bổng, xây dựng trường học, chuẩn bị nghề nghiệp và giáo dục cho trẻ có nhu cầu đặc biệt. Ví dụ này cho thấy hỗ trợ giáo dục có thể gồm cả điều kiện đến trường lẫn chuẩn bị kỹ năng cho giai đoạn đi làm.
Cách tham gia và hợp tác với tổ chức phi lợi nhuận
Có nhiều cách đóng góp tùy theo chuyên môn và nguồn lực của người tham gia. Trước khi bắt đầu, cần làm rõ nhiệm vụ, thời gian và trách nhiệm để sự hợp tác có thể được duy trì.
Làm việc tại các vị trí chuyên môn và quản lý dự án
NPO có thể tuyển nhân sự cho chương trình, tài chính, truyền thông hoặc quản lý dự án. Khi đọc thông tin tuyển dụng, hãy xem nhiệm vụ và năng lực cần có chứ không chỉ sứ mệnh chung của tổ chức. Phạm vi trách nhiệm, điều kiện làm việc và đầu mối quản lý phải được làm rõ trước khi nhận việc. Với vị trí gắn với một chương trình tài trợ, cần trao đổi cả thời hạn và nguồn lực thực hiện. Lương, thù lao và quyền lợi phụ thuộc quan hệ làm việc cụ thể, không thể suy rằng mọi vị trí tại NPO đều không được trả công.
Tham gia tình nguyện hoặc đóng góp chuyên môn
Bạn có thể chọn công việc phù hợp với thời gian và kỹ năng, như hỗ trợ sự kiện hoặc thiết kế tài liệu theo nhu cầu tổ chức công bố. Phạm vi rõ sẽ giúp cả hai bên biết phần việc nào có thể cam kết thực hiện.
Với nhiệm vụ chuyên môn, hãy thống nhất sản phẩm bàn giao, thời hạn và người xác nhận. Tổ chức cần hướng dẫn cách dùng thông tin, phối hợp và tiếp xúc với người thụ hưởng khi công việc có liên quan. Nếu không thể đáp ứng một yêu cầu, nên trao đổi sớm để chương trình điều chỉnh phân công thay vì nhận nhiều đầu việc rồi không hoàn thành.
Tài trợ và phối hợp triển khai chương trình cộng đồng
Phương án tài trợ nên bắt đầu từ nhu cầu của chương trình, không chỉ từ nguồn lực nhà tài trợ đang có. Đóng góp có thể là tiền, hiện vật hoặc chuyên môn phù hợp. Hai bên cần thống nhất đối tượng phục vụ, mục tiêu, ngân sách và cách báo cáo.
Quyền dùng hình ảnh và thông tin phải được làm rõ trước khi truyền thông. Thỏa thuận giữa tổ chức với nhà tài trợ không tự thay thế việc bảo vệ quyền và thông tin của người được hỗ trợ.
Với tài trợ dài hạn, hãy thống nhất thời điểm xem lại kết quả và điều kiện tiếp tục. Nếu hỗ trợ thay đổi hoặc dừng, trao đổi trước giúp tổ chức chuẩn bị phương án cho phần việc đang triển khai.
Kiểm tra thông tin tổ chức và mục đích sử dụng nguồn lực
Trước khi đóng góp, đối chiếu tên đơn vị, hồ sơ thành lập và đầu mối liên hệ với kênh chính thức. Thông tin tiếp nhận cần khớp với chương trình tổ chức công bố để hạn chế chuyển nguồn lực sai nơi.
Hãy đọc mục đích khoản tài trợ, cách xác nhận tiếp nhận và kênh báo cáo kết quả. Các báo cáo đã công khai và phản hồi về câu hỏi cụ thể giúp bạn hiểu cách tổ chức làm việc. Một trang giới thiệu hấp dẫn hoặc người đại diện nổi tiếng không thay thế những thông tin này.
Những hiểu lầm thường gặp về tổ chức phi lợi nhuận
Tên gọi phi lợi nhuận không nói hết cách một đơn vị tạo nguồn thu, tổ chức nhân sự hay kiểm soát hoạt động. Đối chiếu sứ mệnh với cơ chế sử dụng nguồn lực sẽ giúp tránh những nhận định chỉ dựa trên danh xưng.
Phi lợi nhuận đồng nghĩa với không có doanh thu
Tổ chức vẫn cần nguồn thu để trả chi phí và duy trì chương trình. Nguồn tiền có thể đến từ tài trợ hoặc hoạt động tạo thu phù hợp với phạm vi được triển khai.
Điểm cần phân biệt là cách sử dụng khoản thu và thặng dư. Một đơn vị có thu phí chưa vì thế trở thành tổ chức vì lợi nhuận. Ngược lại, việc không thu phí cũng chưa tự xác định tư cách NPO nếu chưa xem điều lệ và cơ chế hoạt động.
Người làm việc trong tổ chức đều không nhận lương
Nhiều nhiệm vụ đòi hỏi nhân sự chuyên trách và năng lực được duy trì lâu dài. Tổ chức có thể trả lương hoặc thù lao cho những công việc này theo cơ chế áp dụng.
Chi phí nhân sự cần được phê duyệt và ghi nhận rõ như các khoản chi khác. Người lao động và tình nguyện viên cũng cần hiểu đúng quan hệ tham gia và trách nhiệm của mình.
Mọi tổ chức phi lợi nhuận đều là tổ chức từ thiện
Một tổ chức phi lợi nhuận có thể hoạt động vì giáo dục, nghiên cứu hoặc lợi ích nghề nghiệp. Việc hỗ trợ trực tiếp người có hoàn cảnh khó khăn chỉ là một trong nhiều hướng hoạt động.
Khi tìm hiểu, nên xem vấn đề mà tổ chức muốn giải quyết và nhóm được phục vụ. Cách đánh giá kết quả cần phù hợp với sứ mệnh đó thay vì dùng tiêu chuẩn của một chương trình từ thiện cho mọi đơn vị.
Danh xưng phi lợi nhuận tự bảo đảm tính minh bạch
Danh xưng không cho biết nguồn lực đã được quản lý tốt hay chưa. Hồ sơ, thông tin tiếp nhận và báo cáo có thể kiểm tra mới giúp đối chiếu điều tổ chức công bố với việc đã thực hiện. Người quan tâm nên biết khoản đóng góp được dùng cho mục đích nào và kết quả được ghi nhận bằng cách nào. Tổ chức cũng cần giải thích những khoản chi và phần việc chưa đạt kế hoạch. Mức độ nổi tiếng của người đại diện không thay thế trách nhiệm cung cấp thông tin này.
Kết luận
Hãy chọn cách tham gia từ nhu cầu của chương trình và phần việc bạn có thể đảm nhận. Trước khi cam kết, thống nhất người phụ trách, phạm vi đóng góp và thông tin dùng để theo dõi kết quả. Những căn cứ này giúp bạn đánh giá sự hợp tác qua việc đã thực hiện, thay vì chỉ dựa vào tên tuổi tổ chức hoặc cảm giác tin tưởng ban đầu.
Bài viết liên quan
- AR (Augmented Reality) là gì? Ứng dụng của công nghệ AR
- Data Warehouse là gì? Những đặc điểm kỹ thuật của DW
- Kinh tế xanh là gì? Các nguyên tắc trong phát triển kinh tế xanh
- Supplier là gì? Mối quan hệ của Supplier trong Logistics
- Trái phiếu xanh là gì? Các loại trái phiếu xanh trên thế giới
- Tín dụng xanh là gì? Các lĩnh vực có thể tiếp cận tín dụng xanh
